VII SA/Wa 2135/17

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak po rozpoznaniu w dniu 29 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia P. w K. od postanowienia Starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2017 r. w sprawie ze skargi Stowarzyszenia P. w K. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] lipca 2017 r. znak [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na formularzu PPF wniosek Stowarzyszenia P. w K., zw. dalej "Stowarzyszeniem", o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż ww. Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze społecznym i nie posiada żadnego majątku, nie prowadzi działalności gospodarczej, a środki finansowe na bieżącą działalność pochodzą z dobrowolnych składek członkowskich. Dalej wskazano, że stowarzyszenie jest organizacją non profit i nie pobiera żadnej formy dotacji od Skarbu Państwa, organów samorządu bądź Unii Europejskiej. Postanowieniem z dnia 27 października 2017 r. Starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Starszego referendarza sądowego Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Pismem z dnia 27 listopada 2017 r. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od ww. postanowienia, zarzucając brak wnikliwego zbadania sytuacji materialnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej "ppsa", rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Wskazać należy, że zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stosownie do art. 246 § 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym (pkt 2) – może być przyznane gdy wykaże, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Żądanie zwolnienia od kosztów sądowych jest żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Użyte w art. 246 sformułowanie "gdy osoba (prawna, jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej) wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia wniosku, spoczywa na wnioskodawcy. Jak słusznie podkreślił referendarz sądowy w postanowieniu z dnia 27 października 2017 r. udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób i instytucji toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością. Działalność ta wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – również sądowych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu np. z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ich uiszczenia stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dla oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy zasadnicze znaczenie ma uwzględnienie wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz jej możliwości finansowych. Biorąc pod uwagę dane zawarte w formularzu oraz w sprzeciwie Sąd stwierdził, że wnioskujące Stowarzyszenie nie wykazało w sposób przekonujący i wiarygodny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy sądowej. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Wskazać należy, że w myśl art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszania powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Ponadto zgodnie z art. 34 ww. ustawy stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków. Natomiast zgodnie z art. 35. Stowarzyszenie może otrzymywać dotację według zasad określonych w odrębnych przepisach. Ze złożonego oświadczenia oraz przedłożonych do akt dokumentów wynika, że działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków. Statut Stowarzyszenia w § 5 przewiduje możliwość prowadzenia przez Stowarzyszenie działalności gospodarczej, a w konsekwencji czerpania zysków z tego tytułu. Ponadto w § 11 statutu zapisano, że obowiązkiem członków stowarzyszenia jest opłacanie składek członkowskich, których wysokość, zgodnie z § 17, określa Zarząd. Ani z formularza PPPr, ani z nadesłanych dokumentów nie wynika wysokość składek. Natomiast w formularzu zostało podane, że "Stowarzyszenie działalność swoją opiera wyłącznie na dobrowolnych składkach swoich członków", a więc jest to stwierdzenie stojące w oczywistej sprzeczności z postanowieniami statutu Stowarzyszenia – o obowiązku opłacania składek. W tej sytuacji stwierdzenie zwarte w zaskarżonym postanowieniu, a kwestionowane w sprzeciwie, o braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczania składek członkowskich, jest jak najbardziej zasadne. Wskazać w tym miejscu zatem trzeba, że Stowarzyszenia jako swój cel działania wskazało obronę osób poszkodowanych i represjonowanych w Polsce przez systemy totalitarne i pomoc w obronie Kościoła katolickiego, dóbr narodowych, ziemi i polskiej wsi (§ 6 statutu) i że ten cel będzie realizowany między innymi poprzez obronę i reprezentowanie członków przed wszystkimi organami administracji samorządowej i państwowej oraz sądami powszechnymi i administracyjnymi wszystkich instancji. Taki zakres działania Stowarzyszenia wskazuje, że Stowarzyszenie powinno w ramach swoich celów statutowych przewidywać konieczność realizacji swoich praw również przed sądem. Z kolei dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy sprowadza się bowiem do finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Stowarzyszenie chcąc zatem realizować swoje cele statutowe winno gromadzić odpowiednie środki na ponoszenie kosztów postępowań sądowych. Stowarzyszenie ma możliwość pozyskiwania środków finansowych z przewidzianych ustawą form finansowania i brak prowadzenia działalności gospodarczej czy brak majątku nie zwalnia od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie mając zapewnioną w ustawie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasadzie, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków finansowych w przewidziany prawem sposób. Stowarzyszenie powinno zapewnić odpowiednie środki na utrzymanie i bieżącą działalność przede wszystkim we własnym zakresie. Koszty sądowe, mają równorzędny charakter z innymi bieżącymi wydatkami ponoszonymi przez podmiot i powinny zostać pokryte z bieżących dochodów, tym bardziej, że do regulaminowej działalności Stowarzyszenia należy też występowanie w postępowaniach sądowoadministracyjnych, które z zasady wymagają uiszczenia wpisu sądowego. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że "Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe." (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 marca 2015 r., sygn. akt II GZ 116/15, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II OZ 592/12). W sprawie niniejszej Stowarzyszenie nie wykazało by podjęło wszelkie niezbędne kroki, mające na celu poprawę kondycji finansowej, a także zdobycie środków na prowadzenie działalności i w konsekwencji zapewnienie możliwości ponoszenia kosztów sądowych w inicjowanych postępowaniach. A zatem nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych na pokrycie przez wnioskodawcę kosztów postępowania sądowego. Wobec powyższego należało uznać zaskarżone postanowienie za prawidłowe, bowiem Starszy referendarz sądowy zasadnie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jednocześnie należy wyjaśnić, że złożony w sprzeciwie wniosek o "ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu", będzie podlegał rozpoznaniu przez referendarza sądowego, zgodnie z art. 252 § 2 ppsa. Uzupełniająco Sąd wskazuje też, że argumenty Stowarzyszenia dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie jest związane z odmową dopuszczenia Stowarzyszenia do postępowania administracyjnego toczącego się w sprawie linii energetycznej, napowietrznej oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są całkowicie nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 p.p.s.a. (w zw. z art. 166 p.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu skargi ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia") i jakkolwiek byłby sformułowany, nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.