II SA/Lu 80/14

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca), Sędzia SO del. Arkadiusz Mrowiec, Protokolant Referent Bartłomiej Maciak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 grudnia 2014 r. sprawy ze skargi I. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...]r., nr [...]; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku. UZASADNIENIE Wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta L. decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] przyznano I. W. na rzecz osoby uprawnionej – N. P. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 400 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. Decyzją z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] organ I instancji uznał świadczenia wypłacone I. W. na podstawie powyższej decyzji w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. w łącznej wysokości 2.400 zł za nienależnie pobrane. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że po uprawomocnieniu się decyzji z dnia [...] sierpnia 2011 r. pozyskał informację, iż I. W. na mocy ugody z dnia [...] sierpnia 2011 r. wyraziła zgodę na uiszczanie przez T. P. zaległych alimentów na rzecz N. P. (na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w L. w XV Wydziale Grodzkim z dnia [...] września 2009 r., sygn. akt [...]) w kwocie [...] zł w ratach płatnych do 10-tego dnia każdego miesiąca. Wysokość pierwszej raty, płatnej do dnia 10 sierpnia 2011 r., ustalono na kwotę 216,78 zł, następnych zaś po minimum 200,00 zł. W konsekwencji powyższej ugody – jak ustalił organ – w okresie zasiłkowym 2011/2012 strona od dłużnika alimentacyjnego otrzymała łącznie kwotę 2.400 zł, przy czym jednocześnie tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego pobrała kwotę 4.800 zł. Organ I instancji podniósł, że w okresie otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wszelkie kwoty alimentów wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności trafiają do gminy, która wypłaca je na poczet zwrotu należności dłużnika z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, aż do ich całkowitego zaspokojenia (organ powołał się w tym względzie na treść art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Strona ma zatem do zwrotu taką kwotę nienależnie pobranych świadczeń, jaka trafiłaby do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. jako zwrot należności dłużnika, gdyby kolejność egzekucji określona w powołanym przepisie była zachowana. W odwołaniu od powyższej decyzji I. W. wskazała, że kwoty przekazane jej przez T. P. w przedmiotowym okresie świadczeniowym stanowiły alimenty zaległe za okres, kiedy jeszcze nie było funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...] – zaskarżoną w niniejszej sprawie – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy w całości podzielił ustalenia zawarte w decyzji pierwszoinstancyjnej, powielając treść jej uzasadnienia. Stwierdził, że w świetle obowiązujących przepisów oraz poczynionych ustaleń przedmiotowa sprawa została prawidłowo rozpatrzona. I. W. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w L. skargę na ww. decyzję organu odwoławczego, zarzucając jej: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 lit. "d" w zw. z art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez niezasadne uznanie świadczeń wypłaconych I. W. z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r., w wysokości 2.400 zł, za nienależnie pobrane, w sytuacji, gdy wbrew twierdzeniom SKO nie otrzymała ona niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 powyższej ustawy zaległych ani bieżących alimentów od T. P., zaś kwoty ustalone w postępowaniu w niniejszej sprawie przekazywane były przez ojca dziecka w wykonaniu wyroku Sądu Rejonowego w XV Wydziale Grodzkim w L. z dnia [...] września 2009 r., sygn. akt [...] oraz ugody z dnia [...] sierpnia 2011 r., tytułem naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem (w uzasadnieniu skargi strona podkreśliła dodatkowo, że nie otrzymywała ona ani nie otrzymuje od T. P. żadnych alimentów, o czym świadczy niemożność ich wyegzekwowania przez Komornika Sądowego); 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nienależyte i niepełne wyjaśnienie stanu faktycznego i sytuacji majątkowej I. W., w tym zwłaszcza nienależne ustalenie charakteru świadczeń spełnianych comiesięcznie przez T. P. na rzecz małoletniej córki jako świadczeń alimentacyjnych, podczas gdy T. P. realizował wówczas obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, nałożony wyżej wskazanym wyrokiem Sądu Rejonowego w L.; 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez "bezzasadne i niczym nieuzasadnione" utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia [...] lipca 2013 r., podczas gdy brak jest podstaw do wydania takiego rozstrzygnięcia, zaś wskazana decyzja pierwszoinstancyjna winna być wyeliminowana z obrotu prawnego jako niezgodna z przepisami prawa. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, umorzenie postępowania oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Na wstępnie podkreślić należy, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając skargę według kryteriów określonych tym przepisem Sąd uznał, że jest ona zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały bowiem wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest uznanie za nienależnie pobrane świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych skarżącej na rzecz jej córki N. P. w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r., w łącznej wysokości 2.400 zł. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły zatem przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), dalej jako "ustawa". Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Sytuacje, w których dochodzi do nienależnego pobrania świadczenia określa art. 2 pkt 7 ustawy. Litera "d" tego przepisu, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2012 r. (nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - Dz. U. Nr 205, poz. 1212) jako nienależnie pobrane świadczenie określa świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Przed wskazaną nowelizację (w tym częściowo jeszcze w okresie świadczeniowym objętym zaskarżoną decyzją) unormowanie to stanowiło natomiast, że nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Z kolei zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych odpowiednio w art. 115 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.), a przed należnościami określonymi odpowiednio w art. 115 § 1 pkt 2-6 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. W niniejszej sprawie okolicznością niekwestionowaną pozostaje, iż na mocy ugody z dnia [...] września 2003 r. zawartej przed Sądem Rejonowym w L. w sprawie o sygnaturze [...] T. P. zobowiązał się płacić na rzecz swojej małoletniej córki N. P. alimenty w kwocie po 400 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 września 2003 r. Wobec bezskuteczności egzekucji tych należności I. W. (matce ww. osoby uprawnionej) decyzją Prezydenta Miasta L. z dnia [...] sierpnia 2011 r. przyznano prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie po 400 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Podkreślić należy, że decyzja ta zawierała pouczenie o obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń w razie ich nienależnego pobrania, zawierające definicję nienależnie pobranego świadczenia zgodną z ówczesnym brzmieniem art. 2 pkt 7 ustawy, obowiązującym do dnia 31 grudnia 2011 r. Bezspornym pozostaje, a materiał dowodowy to potwierdza, że dłużnik alimentacyjny T. P. w okresie świadczeniowym objętym powołaną decyzją, tj. od października 2011 r. do września 2012 r. przekazał skarżącej w drodze przelewów bankowych łącznie kwotę 2.400 zł, przy czym każda poszczególna wpłata na rachunek skarżącej dokonana w tym okresie wynosiła 200 zł, a jako tytuł przelewu każdorazowo podawano "alimenty" (zestawienie transakcji – k. 37-39 akt adm. I inst.). Pomimo jednoznacznego określenia w tytułach przelewów charakteru przekazanych skarżącej należności, kwestionuje ona, jakoby stanowiły one zaległe, bądź bieżące alimenty na rzecz N. P.. W ocenie skarżącej kwoty te były jej przekazywane przez T. P. z tytułu obowiązku naprawienia szkody, wynikającego z wyroku Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] września 2009 r., sygn. [...] oraz z ugody zawartej pomiędzy skarżącą a dłużnikiem alimentacyjnym w dniu [...] sierpnia 2011 r. przed mediatorem J. B. w sprawie o sygnaturze [...]. W ocenie Sądu utożsamianie przez skarżącą przekazanych jej należności z obowiązkiem wynikającym z powyższego orzeczenia oraz ugody nie jest pozbawione racji, co jednak równocześnie potwierdza przekonanie organów, że należności te stanowią w istocie zaległe alimenty na rzecz N. P.. Należy bowiem wyjaśnić, że wspomnianym wyrokiem z dnia [...] września 2009 r. sygn. [...]Sąd Rejonowy w L. – skazując T. P. za przestępstwo uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego wobec córek A. i N. P. – wymierzył mu m.in. środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz I. W. – jako ustawowej przedstawicielki N. P. – kwoty 11.316,78 zł w terminie 2 lat od uprawomocnienia się wyroku. Nie budzi wątpliwości, że orzeczona kwota obejmowała zaległe alimenty na rzecz pokrzywdzonej N.P., bowiem istotą tego środka karnego było właśnie przymuszenie dłużnika alimentacyjnego do wykonania obowiązku, od którego się uchylał, czym wyrządził szkodę poszkodowanej i za co został skazany przedmiotowym wyrokiem. Należność ta została zresztą wprost określona jako zaległe alimenty w ugodzie z dnia [...] sierpnia 2011 r., na mocy której T. P. zobowiązał się spłacać owe zaległe alimenty w kwocie 11.316,78 zł w comiesięcznych ratach, w wysokości 216,78 zł - pierwsza rata, a każda kolejna po minimum 200 zł. Słusznie zatem przyjęły organy obu instancji, że przekazywane skarżącej co miesiąc przez T. P. w okresie od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. kwoty pieniężne w wysokości 200 zł każda (łącznie 2.400 zł), stanowiły zaległe alimenty na rzecz N. P. Okoliczność ta – wbrew przekonaniu organów – nie dawała jednak podstaw by uznać, że równowartość przedmiotowej należności, wypłacona skarżącej w tym samym okresie na mocy decyzji organu I instancji z dnia [...] sierpnia 2011 r. w ramach świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w całości stanowi nienależnie pobrane świadczenie. Stanowisko organów w tym zakresie pomijało bowiem opisaną na wstępie nowelizację art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy, jaka nastąpiła z dniem 1 stycznia 2012 r., w konsekwencji pomijając również, iż objęty zaskarżoną decyzją okres świadczeniowy częściowo upływał jeszcze przed tą zmianą legislacyjną, co oznacza, iż do świadczeń pobranych w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 31 grudnia 2011 r. powołana regulacja ma zastosowanie w poprzednim brzmieniu, co do którego w orzecznictwie sądowym powszechnie przyjmowano, iż obejmuje ono w swej dyspozycji równoległe pobieranie obok świadczeń z funduszu alimentacyjnego jedynie alimentów bieżących, a nie zaległych. Uznawano bowiem, że ówczesne brzmienie tego unormowania nie dopuszcza wykładni rozszerzającej i aby można było mówić o jednoczesności pobierania obu świadczeń (z funduszu alimentacyjnego oraz alimentów bezpośrednio od dłużnika), musi zachodzić tożsamość okresu, za który świadczenia te wypłacono. Innymi słowy - świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musiało dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 28 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 597/10, LEX nr 603373; z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 1345/11, LEX nr 1113240; z dnia 21 października 2010 r., sygn. akt I OSK 899/10, LEX nr 745365 oraz z dnia z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. akt I OSK 1661/11, LEX nr 1426419). Dopiero zatem od momentu odmiennego uregulowania tej kwestii, tj. od dnia 1 stycznia 2012 r., za świadczenie nienależnie pobrane uznaje się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, alimenty zarówno zaległe jak i bieżące (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 754/11, LEX nr 1287165). W związku z powyższym, skoro objęty zaskarżoną decyzją okres świadczeniowy częściowo przypadał przed opisaną zmianą legislacyjną, a materiał dowodowy sprawy nie pozostawia wątpliwości, że w okresie tym skarżąca otrzymała od dłużnika alimentacyjnego alimenty zaległe, a nie bieżące, brak było podstaw, by równowartość kwoty przekazanej skarżącej przez T. P. do dnia 31 grudnia 2011 r., wypłaconą skarżącej w ramach świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uznać za nienależnie pobraną. Podstawę dla takiego orzeczenia mogłoby bowiem dawać jedynie otrzymanie wówczas przez skarżącą od T. P. alimentów bieżących. Mając na uwadze, iż organy obu instancji w swych rozstrzygnięciach pominęły opisaną zmianę legislacyjną i za nienależnie pobrane przez skarżącą w okresie od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego uznały równowartość wszystkich przekazanych jej w tym okresie przez T. P. zaległych alimentów, a więc również kwot przekazanych jej przed 1 stycznia 2012 r., kiedy to dopiero zaczęło obowiązywać nowe brzmienie art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy obejmujące swą dyspozycją poza alimentami bieżącymi również alimenty zaległe, stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. "d" ustawy w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a uchybienie to miało wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji konicznym jest uchylenie tych decyzji i ponowne ustalenie przez organ I instancji wysokości nienależnie pobranych przez skarżącą w przedmiotowym okresie świadczeniowym świadczeń z funduszu alimentacyjnego, z pominięciem równowartości kwot zaległych alimentów otrzymanych przez nią przed 1 stycznia 2012 r. Z tego względu Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. Jednocześnie, na mocy art. 152 p.p.s.a., w pkt II sentencji Sąd orzekł o niewykonywaniu zaskarżonej decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku. Rozpatrując ponownie sprawę organ I instancji uwzględni stanowisko i wnioski zaprezentowane w niniejszym wyroku.