I SA/Op 364/17

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Wójcik po rozpoznaniu w dniu 29 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 27 października 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 28 czerwca 2017 r., nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności podatkowej członka zarządu za zaległości w podatku od towarów i usług za styczeń i luty 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 27 października 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu odmówił R. B. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że na obecnym etapie postępowania, skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, obowiązany jest uiścić wpis od skargi w kwocie 500 zł, zaś na dalsze ewentualne koszty składają się opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku (100 zł) oraz wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 250 zł. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że podstawą utrzymania jego oraz żony i córki, pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, są środki pieniężne w wysokości 2.353 zł (pochodzące z pensji [...] żony w kwocie 2.200 zł oraz świadczenia pielęgnacyjnego uzyskiwanego przez stronę w kwocie 153 zł). Z oświadczenia zawartego we wniosku wynika również, że skarżący ponosi bieżące koszty utrzymania w wysokości 3.150 zł (zakup żywności i leków oraz wyjazdy do szpitala – 2.000 zł, energia elektryczna – 500 zł, opłata za wodę i wywóz śmieci – 100 zł, paliwo – 300 zł, usługi telekomunikacyjne – 250 zł). Na wezwanie referendarza dokonane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, zwanej dalej P.p.s.a.), pełnomocnik skarżącego przekazał kserokopie: zeznania podatkowego (PIT-37) skarżącego za 2016 r.. informacji o dochodach uzyskiwanych przez żonę skarżącego w 2016 r. (PIT-11), zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego z dnia 26 lipca 2017 r., rozliczenia za energię elektryczną, faktur dotyczących rozliczenia usług teleinformatycznych, paliwa gazowego i zakupu leków, recept dotyczących wykupu leków, wyciągu z rachunku bankowego skarżącego. Analizując przekazana dokumentacje, referendarz sadowy uznał, że skarżący nie wywiązał się w sposób dostateczny z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i finansową. O ile koszty bieżącego utrzymania zostały przez stronę wyjaśnione i udokumentowane, to jednak informacje w zakresie źródeł utrzymania zostały przekazane wybiórczo. W treści urzędowego formularza skarżący wykazał znacznie niższe miesięczne dochody (w wysokości 2.353 zł) od bieżących miesięcznych kosztów utrzymania (w wysokości 3.150 zł) bez podania innych źródeł umożliwiających pokrycie tych kosztów. Przy tym oświadczył, że jego własne dochody pochodzą jedynie ze świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł. Jednocześnie z przekazanych wyciągów z rachunku bankowego prowadzonego w A S.A. wynika, że w okresie od 6 lipca 2017 r. do 1 września 2017 r. tylko z wpłat własnych skarżącego miało miejsce przysporzenie na koncie zasobów pieniężnych na łączną kwotę 15.900 zł. Okoliczności te wskazują na posiadanie przez skarżącego innych źródeł utrzymania, których zarówno skali jak i pochodzenia nie wyjawił. Nie wyjaśniona i nieudokumentowana została również kwestia związana z wielkością dochodów żony skarżącego. Otóż w formularzu skarżący wykazał, iż żona uzyskuje miesięczne dochody netto w wysokości 2.200 zł. Jednocześnie z informacji o dochodach za 2016 r. wynika, że w skali miesiąca uzyskiwała dochody netto co najmniej w kwocie około 3.570 zł. Skarżący nie przekazał również wyciągów z posiadanych przez żonę rachunków bankowych, nie pozwalając tym samym referendarzowi na wolną od wątpliwości ocenę rzeczywistych możliwości finansowych jego gospodarstwa domowego. Niewiadomym jest aktualny stan tych rachunków. Skarżący wezwany został bowiem o przekazanie wyciągów z rachunków swoich i żony za okres ostatnich trzech miesięcy licząc wstecz od daty wezwania. Wezwanie o wyciągi z rachunków bankowych miało bowiem służyć ustaleniu jakimi zasobami finansowymi, w tym dochodami dysponuje (bądź dysponowała w ostatnim okresie) osoba wezwana o przekazanie takich dokumentów. Zatem z uwagi na brak współdziałania skarżącego w celu ustalenia pełnego i odpowiadającego prawdzie stanu faktycznego w zakresie sytuacji finansowej i majątkowej jego gospodarstwa domowego, referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw, domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia i przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że skarżący nie wykazał przesłanek, że nie posiada żadnych środków na poniesienie kosztów postępowania ani, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów procesu, które byłby w stanie ponieść bez uszczerbku dla swojego utrzymania, a w szczególności bez uszczerbku dla swego zdrowia. W uzasadnieniu podniesiono, że wnioskodawca cierpi na przewlekła chorobę która pozbawia go możliwości zarobkowania (pozostaje on trwale niezdolny do pracy). Powoduje to konieczność comiesięcznego leczenia szpitalnego oraz ponoszenia rosnących kosztów leczenia. Skarżący wykazał też, że w dniu 26.07.2017 r. doszło do zajęcia jego rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Nadto spłaca on też zadłużenie kart kredytowych (co potwierdzają wyciągi z rachunków bankowych). Wnioskodawca od 2001 r. pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej, dlatego nie miał możliwości przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych małżonki. Zaznaczył, że z jego rachunek bankowy wykazuje saldo ujemne i korzysta on z limitu zadłużenia, natomiast saldo na rachunku bankowym żony wykazuje, że nie posada ona oszczędności którymi mogłaby się podzielić z mężem celem uiszczenia kosztów sadowych, bez uszczerbku dla utrzymania jej rodziny. W podsumowaniu skarżący stwierdził, że utrzymuje się on z dochodów żony oraz pożyczek, a jego choroba wymaga uporczywych i drogich zbiegów medycznych. Do sprzeciwu dołączył kserokopie wyciągów z rachunku bankowego skarżącego za okres od 1.08.2017 r. do 31.10.2017 r. i z rachunku bankowego małżonki skarżącego za okres od 1.08.2017 r. do 31.10.2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 259 § 1 P.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 P.p.s.a.) poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości, co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w przypadku osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy, jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Wyjaśnić w pierwszej kolejności należy, że Sąd badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, ustala i ocenia sytuację materialną strony w sposób kompleksowy, z uwzględnieniem osiąganych dochodów, posiadanego majątku jak i ponoszonych obciążeń, i nie może ograniczać czynionych ustaleń wyłącznie do okoliczności, na które powołuje się strona. Jak trafnie zwrócił też uwagę referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. Zatem zwolnienie to przyznawane jest w sytuacjach szczególnych, wyjątkowych, gdyż takie zwolnienie winno być stosowane do osób żyjących w skrajnym ubóstwie (przykładowo do osób pozbawionych dochodów lub osób, których dochody są tak niewielkie, że nie są w stanie pokryć niezbędnych kosztów utrzymania). Równocześnie z brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika wyraźnie, że to na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy, a ponadto przedstawi dowody potwierdzające jej twierdzenia. Analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dalszych informacji i dokumentów należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie uprawdopodobnił, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych. Z informacji podanych we wniosku wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żona i córką, a comiesięczne dochody rodziny wynoszą 2.353 zł (pochodzące z pensji [...] żony w kwocie 2.200 zł oraz świadczenia pielęgnacyjnego uzyskiwanego przez stronę w kwocie 153 zł). Skarżący ponosi bieżące koszty utrzymania w wysokości 3.150 zł (zakup żywności i leków oraz wyjazdy do szpitala – 2.000 zł, energia elektryczna – 500 zł, opłata za wodę i wywóz śmieci – 100 zł, paliwo – 300 zł, usługi telekomunikacyjne – 250 zł). Odnosząc powyższe dane do przedłożonej dokumentacji źródłowej słusznie referendarz sądowy uznał, że deklarowana przez skarżącego sytuacja finansowa stoi w sprzeczności z informacjami wynikającymi z wyciągu z rachunku bankowego wnioskodawcy prowadzonego w A S.A., z którego wynika, że w okresie od 6 lipca 2017 r. do 1 września 2017 r. tylko z wpłat własnych skarżącego miało miejsce przysporzenie na koncie zasobów pieniężnych na łączną kwotę 15.900 zł. Co więcej z załączonych do sprzeciwu wyciągów z rachunku bankowego małżonki skarżącego za okres od 1.08.2017 r. do 31.10.2017 r. wynika, iż dokonywała ona w tym okresie wpłat własnych w łącznej wysokości 21.600 zł. Dodatkowo na rachunku bankowym żony skarżącego uwidocznione są trzy przelewy od "S. A [...] (...)[...]" dokonane odpowiednio w miesiącu sierpniu, wrześniu i październiku 2017 r., tytułem: "opłata za mieszkanie (...)" w kwotach odpowiednio: 1668,68 zł, 1699,45 zł, 1657,56 zł. Powyższe uzasadnia podejrzenie, że skarżący wraz z żoną czerpią dodatkowe dochody z wynajmu mieszkania, których nie ujawniono w sprawie. Skarżący nie ujawnił też w formularzu PPF posiadania nieruchomości (będącej przedmiotem najmu). Natomiast fakt, iż skarżący pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie ma wpływu na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, małżonkowie obowiązani są – każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych – przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, między innymi uregulowania zawartego w art. 27 K.r.o. (por. postanowienie NSA z 24 września 2013 r., sygn. akt II FZ 752/13). W związku z tym poszerzenie ustaleń faktycznych o dokumenty dotyczące bezpośrednio żonę skarżącego, w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego, było uzasadnione (zob. postanowienie NSA z dnia 24 września 2013 r., sygn. akt I GZ 417/13 oraz z dnia 5 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 179/16). Tym samym kwoty, którymi operuje małżonka (21.600 zł wpłat własnych) oraz osiągane ww. kwoty ok. 1650 zł miesięcznie rzutują na ocenę wniosku i potwierdzają słuszność stanowiska referendarza sądowego wyrażonego w zaskarżonym postanowieniu. Zestawienie wyżej opisanych kwot z wartością wymagalnego na obecnym etapie postępowania wpisu w wysokości 500 zł, świadczy o tym, że skarżący nie uprawdopodobnił wystąpienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Oceny tej nie zmieniają argumenty podniesione w sprzeciwie. Fakt, iż skarżący cierpi na przewlekłą chorobę i jest trwale niezdolny do pracy – na tle opisanych wyżej ustaleń – nie może stanowić samoistnej przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Przy czym z przedłożonej dokumentacji wynika, że pomimo braku zatrudnienia, wnioskodawca operuje znacznymi kwotami. Skarżący nie wykazał też by koszty leczenia uniemożliwiały mu partycypowanie w kosztach sądowych. Z dokumentacji medycznej (głównie kart informacyjnych leczenia szpitalnego) wynika, że wnioskodawca leczy się w ośrodkach finansowanych przez NFZ. W formularzu PPF wnioskodawca podał, że na koszty leczenia przeznacza miesięcznie 300 zł. W świetle opisanych okoliczności nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym fakt, że w dniu 26.07.2017 r. doszło do zajęcia rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego strony, a skarżący spłaca zadłużenie kart kredytowych. Trzeba tu bowiem zaznaczyć, że zobowiązania cywilnoprawne (pożyczki) nie mogą mieć pierwszeństwa przez obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. Z kolei prowadzone postępowania egzekucyjne nie uniemożliwia skarżącemu dokonywania transakcji na rachunkach bankowych (na kwoty znacznie przekraczające wysokość wymagalnego wpisu w sprawie – 500 zł). Reasumując, w ocenie Sądu, w niniejszym postępowaniu referendarz sądowy dokonał prawidłowej oceny przedstawionego przez skarżącego stanu faktycznego, po wezwaniu go w trybie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Jak wskazano powyżej, w sprawie istnieją wątpliwości czy skarżący rzetelnie wykazał swoją rzeczywistą sytuację finansową. Wynikające z przedłożonej dokumentacji okoliczności nie wskazują, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tego względu należało uznać, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w żądanym zakresie, w związku z czym zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.