II SA/Lu 540/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak Sędziowie Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2020 r., znak: [...], w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną do sądu decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania M. T. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy: Wnioskiem z 19 marca 2020 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką E. T., będącą osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Decyzją z [...] r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej jako: u.ś.r.), gdyż niepełnosprawność osoby, nad którą ma być sprawowana opieka nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia ani w trakcie nauki lecz przed ukończeniem 25 roku życia. Ponadto wystąpiła negatywna przesłanka, wskazana w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., gdyż matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a mąż nie jest osobą niepełnosprawną, pracuje zawodowo. W odwołaniu od decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności poprzez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., który zakwestionował zgodność z Konstytucją podstawę prawną decyzji odmownej. Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy organu I instancji. Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium stwierdziło, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być podstawą odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niekonstytucyjność tego przepisu, w zakresie w jakim ogranicza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na moment powstania niepełnosprawności, została stwierdzona wspomnianymi w odwołaniu wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. W dalszych wywodach Kolegium wskazało, że stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z L. T. (lat 63), który pracuje zawodowo na stanowisku starszego woźnego w przedszkolu, w niepełnym wymiarze czasu pracy - 0,75 etatu, jego zamiarem jest pracować do uzyskania uprawnienia do emerytury. Skarżąca nie przedłożyła dowodu potwierdzającego zły stan zdrowia małżonka matki wraz z potwierdzoną niepełnosprawnością w znacznym stopniu. Skarżąca nie wykazała również, aby lub wystąpiły obiektywne przeszkody uniemożliwiające zapewnienie opieki niepełnosprawnej żonie albo wykluczające możliwość sprawowania opieki nad żoną, aby tym samym skarżąca mogła otrzymać świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad matką. W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium pełnomocnik M. T. zarzucił rażące naruszenie art. 17 ust 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W ocenie pełnomocnika dokonana przez Kolegium wykładnia językowa tego przepisu prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia. Poprzestanie na wykładni językowej i niezastosowanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu w ocenie pełnomocnika jest niewystarczające. Wykładnia celowościowa i systemowa uwzględnia konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, a także nakazy zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych oraz pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji. W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, iż Kolegium prawidłowo skorygowało błąd organu I instancji co do podstawy odmowy przyznania świadczenia. Argumentacja organu I instancji, który oparł decyzję odmowną wyłącznie na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest wadliwa, ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. Wypada przypomnieć, że wprawdzie prawodawca nie podjął działań w celu uchylenia lub zmiany art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. przykładowo wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Nie ma przy tym znaczenia, czy opieka jest sprawowana nad małżonkiem, dzieckiem, czy rodzicem (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach tutejszego sądu, tj. WSA w Lublinie, z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19). Kolegium prawidłowo utrzymało w mocy decyzję odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, ze względu na wystąpienie przesłanki negatywnej wskazanej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W świetle tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy bezsporne jest, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż (ojciec skarżącej) L. T. nie legitymuje się żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności. L. T. pracuje zawodowo (w wymiarze 3/4 etatu), jak oświadczył na piśmie (k. 8 akt adm.), "jest jedynym żywicielem rodziny. Chce dopracować do wieku emerytalnego i pobierać świadczenie emerytalne". Wyniki wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie budzą żadnych wątpliwości. Wychodzenie w procesie interpretacji przepisów prawa poza granice wyznaczone wynikami wykładni językowej musi być nader ostrożne. Jak podkreśla się w orzecznictwie na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych, żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu (contra legem), czy też prowadzić do odmowy zastosowania przepisu w brzmieniu ustalonym przez ustawodawcę poprzez wykreowanie nowej, niewynikającej z gramatycznego brzmienia przepisu, normy prawnej. Prowadziłoby to do sytuacji, w której podmioty dokonujące interpretacji przepisów prawa w procesie jego stosowania wkraczałyby w obszar wyłącznie zarezerwowany do kompetencji władzy ustawodawczej. Przeprowadzając wykładnię, której rezultatem jest w istocie nowa norma prawna, powołując się na prokonstytucyjne działanie, sąd de facto narusza podstawowe, wyrażone w art. 2 i 10 ust. 1 Konstytucji RP zasady, to jest zasadę demokratycznego państwa prawnego oraz zasadę trójpodziału władz, gdyż zamiast zweryfikować poprawność zastosowania przez organy administracji obowiązującego prawa, poprzez twórczą interpretację dokonuje jego stanowienia. Nie można natomiast, z powołaniem się na wykładnię prokonstytucyjną, nadawać znaczenia przepisom ustawy sprzecznego z jej brzmieniem, uzasadniając to tym, że sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają zarówno Konstytucji, jaki i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Stosowanie prawa przez sądy nie powinno bowiem wypełniać istniejących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy (por. uchwałę NSA z 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13). Pomimo tych zastrzeżeń co do niebezpieczeństwa tak dalece istotnego wychodzenia poza granice wykładni językowej, należy odnotować orzeczenia sądów administracyjnych, w których uznawano za konieczne dokonywanie w pewnych szczególnych sytuacjach korekty wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i w konsekwencji dopuszczano przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom spokrewnionym w dalszym stopniu, pomimo wystąpienia przesłanki negatywnej, tzn. w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki miała małżonka, a małżonek ten nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniach tych wskazywano, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana w dalszej kolejności (por. przykładowo: wyrok NSA z 19 stycznia 2017 r., I OSK 1622/15; wyrok WSA w Białymstoku z 4 kwietnia 2013 r. II SA/Bk 987/12 ; wyrok WSA w Łodzi z 6 lipca 2020 r., II SA/Łd 346/20; wyrok WSA w Olsztynie z 12 marca 2020r., II SA/Ol 28/20; wyrok WSA w Poznaniu z 1 lipca 2020 r.,IV SA/Po 473/20; wyrok WSA w Rzeszowie z 7 lipca 2020 r., II SA/Rz 312/20; wyrok WSA we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11). Trzeba jednak zauważyć, że sądy odwoływały się do wykładni celowościowej, nader mocno korygującej wyniki wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w przypadkach naprawdę wyjątkowych, kiedy odmowa przyznania świadczenia poprzez odwołanie do literalnego brzmienia przepisu godziłaby w elementarne poczucie sprawiedliwości i byłaby sprzeczna z aksjologią prawną, na której opiera się system wsparcia określony przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dotyczyło to przypadków skrajnych, kiedy wymaganie realizacji obowiązku opieki przez małżonka prowadziłoby do konkluzji irracjonalnych, godzących w elementarne poczucie sprawiedliwości i podważających aksjologiczne fundamenty systemu prawnego (zasada sprawiedliwości społecznej – art. 2 Konstytucji, nakaz ochrony i opieki nad rodziną – art. 18 Konstytucji) oraz nakaz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej – art. 71 Konstytucji). W szczególności chodziło o sytuacje, kiedy małżonek osoby wymagającej opieki sam był osobą niepełnosprawną (choć nie w stopniu znacznym), dotkniętą poważnymi schorzeniami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki, znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej. W ocenie Sądu taka wyjątkowa sytuacja nie występuje w rozpoznawanej sprawie. Faktem bezspornym w sprawie jest, że ojciec skarżącej – L. T. nie jest osobą niepełnosprawną, co więcej pracuje zawodowo. W ocenie Sądu w tej sytuacji nie sposób uzasadnić wykładnią celowościową aż tak daleko idącej korekty jednoznacznych wyników wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Nie sposób dopatrzyć się analogii ze sprawami, w których sądy decydowały się na taki zabieg interpretacyjny. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy, interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w sposób zgodny z argumentami pełnomocnika skarżącej, wykraczałaby poza granice dopuszczalnej wykładni prawa i prowadziłaby do niedopuszczalnego stworzenia przez Sąd normy prawnej niewyrażonej przez ustawodawcę. Konkludując: nie ma podstaw do tego, aby w tej konkretnej sprawie nie zastosować art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i przyznać skarżącej świadczenie pielęgnacyjne. Na przeszkodzie stoi wskazana w tym przepisie przesłanka negatywna (pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, brak orzeczenia o niepełnosprawności małżonka). W tej sytuacji podniesiony w skardze zarzut rażącego naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie jest zasadny. Mając powyższe na uwadze, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, na podstawie art. 151 p.p.s.a. sąd oddalił skargę.