II SA/Gl 1191/24

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), , , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi R. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 lipca 2024 r. nr 010070/680/6455969/2023 w przedmiocie rodzinnego kapitału opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 maja 2024 r. nr [...]. UZASADNIENIE Przedmiotem skargi R.S. (dalej: Strona, Skarżąca), wniesionej w dniu 29 lipca 2024 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, stała się decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak 010070/680/6455969/2023, [...] z dnia 22 lipca 2024 r. w przedmiocie rodzinnego kapitału opiekuńczego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym. Informacją z dnia 25 lipca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał Stronie prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko B.S. na okres od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. w kwocie 1000 zł miesięcznie. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji organ ustalił, że dziecko wskazane we wniosku o rodzinny kapitał opiekuńczy, jako najstarsze dziecko w rodzinie, nie jest członkiem rodziny Strony. Dziecko J.Z. od dnia [...] marca 2021 r. została umieszczona pod opieką opiekuna prawnego. Zgodnie natomiast z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 883), kapitał przysługuje na drugie i każde kolejne dziecko w rodzinie, zaś zgodnie z art. 3 tej ustawy do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego. Przy tych ustaleniach organ decyzją z dnia 31 maja 2024 r. znak [...], uchylił przyznane Stronie na mocy decyzji z dnia 25 lipca 2023 r. prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego. W decyzji organ wskazał również, że wypłacony w okresie od 1 października 2023 r. do 31 maja 2024 r. kapitał opiekuńczy stanowi nienależnie pobrany kapitał, o którym mowa w art. 34 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym, i Strona zobowiązana jest kapitał ten wpłacić na wskazany rachunek bankowy. W treści złożonego odwołania Strona podkreśliła, że nie została Stronie odebrana władza rodzicielską nad córką J.Z., z którą ma stały kontakt, reguluje alimenty i podejmuje czynności związane z powrotem córki pod swoją opiekę. Podała też, że nie miała świadomości, że świadczenie to jej nie przysługuje. Po rozpoznaniu odwołania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przywołaną na wstępie decyzją z dnia 22 lipca 2024 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy przywołał stan sprawy oraz brzmienie przepisów art. 4 ust. 1 i art. 3 pkt 4 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym. Następnie wskazał, iż w toku postępowania odwoławczego potwierdzono, że dziecko J.Z. jest pod opieką opiekuna prawnego od dnia [...] marca 2021 r., co zgodnie z art. 3 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym powoduje, że nie można uznać ww. dziecka, jako członka rodziny. W związku z tym prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego nie przysługuje. Organ odwoławczy stwierdził, iż wobec faktu, że w okresie od października 2023 r. do maja 2024 r. wypłacono ww. świadczenie mimo braku prawa do niego, stanowi ono nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi, a o kwocie nienależnie pobranego świadczenia podlegającej zwrotowi Strona zostanie powiadomiona odrębną decyzją. Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze zaskarżyła powyższą decyzję "w części - w zakresie konieczności zwrotu nienależnie pobranego świadczenia", oraz wniosła o zmianę decyzji poprzez anulowanie nakazu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 8.000 zł. Zdaniem Skarżącej weryfikacja wniosku powinna zostać przeprowadzona na etapie jego składania i skutkować odmową przyznania świadczenia. Podkreśliła, że nienależnie pobrane świadczenie nie jest spowodowane winą Skarżącej, lecz błędem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżąca przedstawiła swoją trudną sytuacją rodzinną i finansową, podała, że jest bezrobotna, pozostaje na utrzymaniu męża, przedstawiła stan zdrowia syna B.S., podała, że płaci alimenty na rzecz córki, zaś małżonek płaci alimenty na syna O.K. Do skargi Skarżąca przedłożyła kserokopie dokumentów na poparcie sytuacji rodzinnej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ odwoławczy podał, że weryfikacja sprawy nastąpiła z uwagi na ujawnienie informacji, że starsze dziecko Strony znajduje się pod opieką A. i I. W., którzy wystąpili o świadczenie wychowawcze i świadczenie "dobry start" przedkładając do wniosku zaświadczenie Sądu Rejonowego w R. z dnia [...] r. sygn. akt [...], o ustanowieniu opiekunami pranymi dla J.Z., a także zaświadczenie Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia 8 sierpnia 2022 r. o pełnieniu dla małoletniej funkcji rodziny zastępczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wobec wniosku skargi przypomnieć należy, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryterium legalności, stała się zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rodzinnego kapitału opiekuńczego. Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji). Kapitał przysługuje matce albo ojcu, na drugie i każde kolejne dziecko w rodzinie, jeżeli dziecko to wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca (art. 4 ust. 1). Zgodnie z definicją ustawową "dziecko" oznacza dziecko własne, dziecko małżonka, dziecko drugiego rodzica, z którym rodzic wychowuje wspólne dziecko, oraz dziecko przyjęte na wychowanie, w stosunku do którego osoba, która przyjęła je na wychowanie, wystąpiła do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie jego przysposobienia (art. 3 pkt 1). Ustawodawca reguluje również definicję "rodziny" na gruncie omawianej ustawy (art. 3 pkt 4), przewidując przy tym, że do członków rodziny nie zalicza się m.in. dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, czy umieszczonego w pieczy zastępczej. Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż wniosek o rodzinny kapitał opiekuńczy na dziecko B.S. został złożony przez Stronę w dniu 9 lipca 2023 r. W treści wniosku jako najstarsze dziecko Skarżąca wskazała J.Z. W formularzu zawarto pouczenia, że rodzinny kapitał opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli dziecko zostało umieszczone w pieczy zastępczej, a także informację co należy rozumieć za nienależnie pobrany kapitał opiekuńczy. Zgodnie z zaświadczeniem Sądu Rejonowego w R. z dnia [...] r. sygn. akt [...] I. i A. W. zostali ustanowienie opiekunami prawnymi dla małoletniej J.Z. i złożyli przyrzeczenie dnia [...] marca 2021 r. W tym stanie faktycznym, mocą zapadłej w sprawie decyzji organ pierwszej instancji uchylił Skarżącej prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r., jednocześnie wskazując w treści decyzji, że wypłacony kapitał stanowi nienależnie pobrany kapitał, a Strona jest zobowiązana wpłacić go na wskazany w decyzji rachunek bankowy. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy organ odwoławczy stwierdził, że wypłacone świadczenie, mimo braku prawa do niego, stanowi nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi, a o kwocie nienależnie pobranego świadczenia podlegającego zwrotowi Strona zostanie powiadomiona "odrębną decyzją". Nie budzi wątpliwości, że przywołane zredagowanie zaskarżonych decyzji nie pozwala na jednoznaczne ustalenie zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia, stanowiącego obligatoryjny element decyzji administracyjnej stosownie do treści art. 107 § 1 pkt 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: k.p.a.). Rozstrzygnięcie to wiążące ustalenie konsekwencji stosowanego przepisu prawa materialnego, w tym sensie decyzja rozstrzyga sprawę administracyjną co do jej istoty (art. 104 k.p.a.). Obowiązek uzasadniania decyzji wiąże się natomiast zwykle z zasadą przekonywania (art. 11 k.p.a.) oraz z wyrażoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Na gruncie rozpoznawanej sprawy, w decyzji organu pierwszej instancji nałożono na Skarżącą obowiązek zwrotu kapitału, wskazując nawet rachunek bankowy, tymczasem decyzją organu odwoławczego Strona została pouczona, że w przedmiocie "kwoty nienależnie pobranego świadczenia, które podlega zwrotowi" zostanie wydana odrębna decyzja, jednocześnie decyzja pierwszoinstancyjna, nakładająca ww. obowiązek zwrotu kapitału za okres od 1 października 2023 r. do 31 maja 2024 r. została w całości utrzymana w mocy. Powyższe narusza przywołany art. 107 § 1 pkt 5 i 6 k.p.a. w zakresie prawidłowości rozstrzygnięcia oraz uzasadnienia tego rozstrzygnięcia, a także art. 8 i art. 11 k.p.a. Niezależnie od tego Sąd zwraca uwagę, iż decyzja w sprawie nienależnie pobranego rodzinnego kapitału opiekuńczego, powinna zostać poprzedzona ostateczną decyzją w sprawie uchylenia prawa do tego kapitału. Najpierw bowiem powinno nastąpić wyeliminowanie podstawy przyznania prawa w danym okresie, a dopiero w dalszej kolejności oceny w zakresie nienależnie pobranego kapitału, za który stosownie do art. 34 ust. 2 pkt 2 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym, uważa się m.in. kapitał wypłacony mimo braku prawa do tego kapitału. Kwestia prawidłowości decyzji uchylającej wcześniejszą decyzję, stanowiącą podstawę uprawnienia do rodzinnego kapitału opiekuńczego, stanowi osobną sprawę administracyjną, odrębną od sprawy uznania kapitału za nienależnie pobrany czy nakazania jego zwrotu, która może być przedmiotem odrębnej skargi do sądu administracyjnego. Jedynie na marginesie Sąd zauważa, iż w kwestii nienależnie pobranego, w uzasadnieniach zapadłych decyzji brak rozważań, czy pobranie w ww. okresie świadczenia nastąpiło w wyniku świadomego działania lub zaniechania Strony, i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego. Warunkiem uznania kapitału za nienależnie pobrany jest bowiem świadomość o braku prawa do jego pobierania, poprzedzona uprzednim pouczeniem w tym przedmiocie. Jednocześnie organy winny mieć na względzie obowiązki wynikające z przepisu art. 28 ust. 1 pkt 3 lit. f i lit. g ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym, do samodzielnego uzyskania, lub weryfikacji, m.in. informacji o ustanowieniu opiekuna prawnego dziecka, ze wskazaniem sądu ustanawiającego opiekuna prawnego, daty wydania postanowienia oraz sygnatury sprawy, czy też daty pobytu dziecka w pieczy zastępczej. Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, uwzględni wskazania wynikające wprost z niniejszego uzasadnienia, odnoszące się w szczególności do prawidłowego zredagowania i uzasadnienia wydanej w sprawie decyzji. Pomimo zaskarżenia decyzji jedynie w części dotyczącej zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, Sąd stosując kompetencje kasatoryjne względem decyzji zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, uwzględnił treść art. 134 p.p.s.a. pozostając w granicach rozpoznawanej sprawy, której dotyczy skarga. Zasadnym jest ponadto wyjaśnienie, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 210 § 2 p.p.s.a. oraz art. 205 § 1 w zw. z art. 200 p.p.s.a. Sąd orzekając na posiedzeniu niejawnym z urzędu poczynił ustalenia w zakresie przysługujących Stronie od organu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw stwierdzając, że w niniejszej sprawie nie powstały należne Skarżącej niezbędne koszty postępowania prowadzonego przez stronę osobiście, w tym koszty sądowe, koszty przejazdów do sądu oraz równowartość zarobku lub dochodu utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło z uwagi na złożony w treści odpowiedzi na skargę wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym przy jednoczesnym braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez stronę skarżącą w terminie 14 dni od dnia zawiadomienia o złożeniu wniosku w tym przedmiocie wraz z pouczeniem (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.). Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.