III Ca 498/15

<p> <strong> <!-- -->Sygnatura akt III Ca 498/15</strong> </p> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Sąd Rejonowy dla Łodzi- Widzewa w Łodzi, postanowieniem z dnia 10 października 2013 roku w sprawie z wniosku <span class="anon-block">Z. S.</span> z udziałem <span class="anon-block">J. R. (1)</span>, <span class="anon-block">M. S. (1)</span>, <span class="anon-block">M. S. (2)</span>, <span class="anon-block">A. R.</span>, <span class="anon-block">A. P.</span>, <span class="anon-block">Z. B.</span>, <span class="anon-block">B. S.</span>, <span class="anon-block">W. R.</span>, <span class="anon-block">B. R. (1)</span>, <span class="anon-block">M. R. (1)</span> i <span class="anon-block">R. R.</span> stwierdził, że spadek po <span class="anon-block">B. R. (2)</span> na podstawie ustawy nabyli: żona <span class="anon-block">M. R. (2)</span> w 8/32 części, córki: <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">J. R. (1)</span> oraz syn <span class="anon-block">J. R. (2)</span> po 6/32 części każde z nich oraz wnuki: <span class="anon-block">S. K.</span> i <span class="anon-block">K. B.</span> po 3/32 części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: żona <span class="anon-block">M. R. (2)</span>, córki: <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">J. R. (1)</span> oraz syn <span class="anon-block">J. R. (2)</span> po ¼ części każde z nich. Ponadto Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po <span class="anon-block">M. R. (2)</span> na podstawie ustawy nabyli: córki: <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">J. R. (1)</span>, syn <span class="anon-block">J. R. (2)</span> oraz wnuczka <span class="anon-block">K. B.</span> po ¼ części każde z nich, zaś wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyli: córki: <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">J. R. (1)</span> oraz syn <span class="anon-block">J. R. (2)</span> po 1/3 części każde z nich. W zakresie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, Sąd Rejonowy ustalił, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie.</p> <p>Wskazane rozstrzygnięcie Sąd Rejonowy oparł na ustaleniu, że <span class="anon-block">B. R. (2)</span> i <span class="anon-block">M. R. (2)</span> byli małżeństwem i mieli czworo dzieci: <span class="anon-block">Z. S.</span>, <span class="anon-block">J. R. (1)</span>, <span class="anon-block">J. R. (2)</span> i <span class="anon-block">M. K.</span>. <span class="anon-block">B. R. (2)</span> zmarł 19 maja 1980 roku, zaś <span class="anon-block">M. R. (2)</span> 27 grudnia 1984 roku. <span class="anon-block">J. R. (2)</span> zmarł 31 marca 1989 roku, zaś <span class="anon-block">M. K.</span> 24 lutego 1979 roku, pozostawiając dwoje dzieci: <span class="anon-block">S. K.</span>, który zmarł 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny oraz <span class="anon-block">K. B.</span>, która zmarła w dniu 1 września 1994 roku. Sąd Rejonowy ustalił także, iż żaden ze spadkodawców nie sporządził testamentu, a w stosunku do wyżej wskazanych spadkobierców ustawowych nie zachodzą okoliczności wyłączające ich od dziedziczenia. Dalej Sąd I instancji ustalił, że w skład spadków po obojgu spadkodawcach wchodziły udziały w gospodarstwie rolnym o powierzchni 3,3202 ha. W oparciu o dowody z zapewnienia spadkowego oraz przesłuchania wnioskodawczyni i uczestników postępowania, a także przepisy obowiązujące w datach otwarcia spadków, w tym przepisy szczególne, dotyczące uprawnień do dziedziczenie gospodarstwa rolnego, Sąd Rejonowy ustalił krąg spadkobierców dziedziczących spadek, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego. W tym ostatnim zakresie Sąd I instancji pominął, spośród zstępnych obojga spadkodawców, jedynie dzieci zmarłej przed nimi córki <span class="anon-block">M. K.</span>, tj.: <span class="anon-block">S. K.</span> oraz <span class="anon-block">K. B.</span> uznając, że w oparciu o przeprowadzone dowody nie zostało wykazane, aby spełniali oni warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego po swoich dziadkach (co do dziedziczenia udziału <span class="anon-block">M. R. (2)</span> w gospodarstwie rolnym- ale też co do pozostałego spadku po niej- przez <span class="anon-block">S. K.</span> nie wchodziło ono z kolei w rachubę, gdyż <span class="anon-block">S. K.</span> zmarł przez <span class="anon-block">M. R. (2)</span>). O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 520;art. 520 § 1)">art. 520§1 kpc</a>.</p> <p>Apelację od powyższego postanowienia wniosła wnioskodawczyni podnosząc, że Sąd Rejonowy nie uwzględnił przy rozstrzyganiu sprawy, że złożyła wniosek o stwierdzenie zasiedzenia gospodarstwa rolnego rodziców (postępowanie wszczęte tym wnioskiem zostało umorzone). Z treści apelacji wynika, iż wnioskodawczyni nie zgadza się z przyznaniem praw do spadku po rodzicach w zakresie gospodarstwa rolnego innym, niż wnioskodawczyni spadkobiercom, gdyż to wyłącznie ona ponosiła ciężary związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego, począwszy od początku lat 80- tych ubiegłego wieku.</p> <p>Wnioskodawczyni zmarła w dniu 2 maja 2014 roku, już po wniesieniu apelacji. Z tej przyczyny, postanowieniem z dnia 19 maja 2014 roku Sąd Okręgowy zawiesił postępowania apelacyjne, a następnie w dniu 27 marca 2015 roku podjął je z udziałem następców prawnych zmarłej wnioskodawczyni: <span class="anon-block">D. B.</span>, <span class="anon-block">A. Z.</span>, <span class="anon-block">M. S. (3)</span> i <span class="anon-block">M. S. (4)</span>.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Okręgowy zważył, co następuje:</strong> </p> <p>apelacja jest zasadna o tyle, że skutkuje uchyleniem zaskarżonego postanowienia.</p> <p>W postępowaniu przed Sądem I instancji nie brał udziału pełen krąg osób zainteresowanych, tj. spadkobiercy zmarłej żony <span class="anon-block">S. C.</span> <span class="anon-block">K.</span>. Skoro <span class="anon-block">S. K.</span> zmarł w dniu 20 lipca 1984 roku jako bezdzietny, Sąd Rejonowy winien, zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 510;art. 510 § 2)">art. 510§2 kpc</a>, ustalić i wezwać do udziału w sprawie jego spadkobierców, skoro postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po <span class="anon-block">B. K.</span> dotyczyło ich praw (<span class="anon-block">S. K.</span>, który zmarł po swoim ojcu <span class="anon-block">B. K.</span> mógł posiadać uprawnienia do dziedziczenia po nim gospodarstwa rolnego, tymczasem został w tym zakresie pominięty w zaskarżonym postanowieniu). Sąd Rejonowy poprzestał na ustaleniu, że <span class="anon-block">C. K.</span> zmarła po swoim mężu i nie mieli dzieci. Nie poczynił natomiast dalszych ustaleń co do spadkobierców <span class="anon-block">C. K.</span>. W toku czynności podjętych przez Sąd Okręgowy w celu ustalenia spadkobierców <span class="anon-block">C. K.</span> począwszy od rozprawy w dniu 7 sierpnia 2015 roku uzyskano informację, że <span class="anon-block">C. K.</span> zmarła w dniu 19 kwietnia 2001 roku i pozostawiła córkę, <span class="anon-block">K. N.</span>, która została wezwana do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 26 października 2015 roku.</p> <p>Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 378;art. 378 § 1)">art. 378§1 kpc</a>, sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W orzecznictwie i judykaturze istnieje rozbieżność co do tego, czy brak wezwania do udziału w sprawie, wskutek uchybienia <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 510;art. 510 § 2)">art. 510§2 kpc</a>, osoby zainteresowanej stanowi przyczynę nieważności postępowania. Zwolennicy stanowiska, iż postępowanie nie jest dotknięte nieważnością wskazują, że przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 379;art. 379 pkt. 5)">art. 379 pkt 5 kpc</a> wyraźnie stanowi o pozbawieniu możności obrony swych praw przez „stronę” (w postępowaniu nieprocesowym uczestnika) w rozumieniu prawnotechnicznym, a więc przez podmiot, który miał w postępowaniu taki status, nie zaś o podmiot, który nie uzyskał przymiotu strony (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2015 roku w sprawie II PZ 29/14). Wyrażany jest także pogląd, że w takiej sytuacji nie mamy do czynienia z nieważnością, a jedynie z ewentualnym naruszeniem przepisów postępowania, które mogą skutkować uchyleniem zaskarżonego orzeczenia- o ile miało wpływ na wynik postępowania- ale bez piętna nieważności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 roku w sprawie II UZ 78/14). Jednak prawidłowe wydaje się stanowisko trzecie, zgodnie z którym nieważność postępowania zachodzi niezależnie od tego, czy dany podmiot miał status uczestnika postępowania i doszło do pozbawienia go możności obrony swych praw wskutek naruszenia przepisów postępowania, czy też pozbawienie możności obrony swych praw polegało właśnie na tym, iż podmiot uprawniony w ogóle nie stał się uczestnikiem postępowania, wskutek naruszenia <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 510;art. 510 § 2)">art. 510§2 kpc</a> (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1966 roku w sprawie III CR 78/66). Należy zauważyć, że taki podmiot ma prawo wnieść skargę o wznowienie postępowania (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 524;art. 524 § 2)">art. 524§2 kpc</a>). Należy zatem przyjąć, że w razie stwierdzenia omawianej wadliwości jeszcze przed uprawomocnieniem się orzeczenia, na etapie postępowania apelacyjnego, czy to wskutek podniesionego zarzutu, czy też z urzędu, należy ją usunąć w ramach toczącego się postępowania. Odmienne rozwiązanie oznaczałoby, że mimo poddania orzeczenia badaniu przez sąd odwoławczy, niejako pozostawia on otwartą kwestię naruszenia praw osoby, która nie brała udziału w postępowaniu, a tym samym otwartą drogę do wniesienia skargi o jego wznowienie. Wydaje się, że takie rozwiązanie jest nie do przyjęcia. Trzeba także przytoczyć postanowienie z dnia 21 maja 2002 roku, w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wstąpienie zainteresowanego do udziału w sprawie dopiero w postępowaniu apelacyjnym (w tym wskutek wezwania go przez sąd), powodujące pozbawienie go prawa do zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, winno prowadzić do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji, oczywiście w razie ustalenia przez sąd odwoławczy, że zaskarżone orzeczenie może wywoływać skutek prawny zagrażający prawnie chronionym interesom osób, które wskutek uchybienia <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 510;art. 510 § 2)">art. 510§2 kpc</a> nie wstąpiły do sprawy w postępowaniu przed sądem I instancji, co uniemożliwiało im prawo do obrony swoich praw w tym postępowaniu.</p> <p>Mając na uwadze powyższe Sąd Okręgowy, na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 2;art. 386 § 108;art. 386 § 2)">art. 386§2 i 108§2</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 13;art. 13 § 2)">art. 13§2 kpc</a>, uchylił zaskarżone postanowienie, zniósł postępowanie w całości i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego.</p> <p>Sąd Rejonowy, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, przeprowadzi dowód z zapewnienia spadkowego, przesłuchania wnioskodawców i uczestników postępowania oraz ewentualne nowe dowody, w celu ustalenia pełnego kręgu osób zainteresowanych, oraz uprawnień do dziedziczenia spadku po spadkodawcach, w tym w zakresie gospodarstwa rolnego.</p> </div>