I OSK 2007/22

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 213/22 w sprawie ze skargi T. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia 18 stycznia 2022 r. nr SKO-ŚR-4184/1336/2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z 27 lipca 2022 r. sygn. akt II SA/Po 213/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę T.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie (dalej: "SKO") z dnia 18 stycznia 2022 r. nr SKO-ŚR-4184/1336/2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła T.G., zaskarżając go w całości i zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy tj: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, iż żona niepełnosprawnego T.G. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudniania, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem; 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 6 , art. 7 , art. 8, art. 9 , art. 77, art. 80, w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez zaniechanie podjęcia przez organy działań mających na celu ustalenie możliwości zarobkowych i aktywności zawodowej T.G. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi oraz rozpoznanie na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie przekazanie skargi do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu podniesiono, iż zawarte w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych sformułowanie "jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" dotyczy zarówno sytuacji rezygnacji z zatrudnienia jak również niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści tego uregulowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zauważono, iż skarżąca przed podjęciem się sprawowania opieki nad mężem, zaprzestała pracy zawodowej z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego. Skarżąca jest jednak osobą zdrową i zdolną do podjęcia pracy zawodowej, nie podejmuje jednak żadnej pracy z uwagi na zakres opieki jakiej wymaga mąż. Będąc na emeryturze skarżąca mogłaby podejmować dodatkowe prace, mogłaby zawiesić emeryturę i powrócić do pracy w pełnym etacie. W chwili obecnej z uwagi na zakres opieki jakiej wymaga jej mąż nie podejmuje ona żadnego dodatkowego zatrudnienia i jest to istotna okoliczność z punktu widzenia przesłanki ustawowej dotyczącej niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Zaznaczono, że ustawodawca przewidział dla emerytów możliwość podjęcia aktywności zawodowej przez zawieszenie pobieranej emerytury przez co nie wykluczył ich całkowicie z rynku pracy. Zatem związek między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad mężem jest oczywisty. Zrzucono, że organy nie podjęły żadnych działań, aby ustalić czy skarżąca jest w chwili obecnej w stanie podjąć zatrudnienie jako emerytka. Zamiast tego bezzasadnie Sąd I instancji uznał, że to strona skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika na żadnym etapie postępowania nie wykazała, że nie podejmowała zatrudnienia z powodu opieki nad mężem. Strona skarżąca kategorycznie nie zgadza się z tym stanowiskiem. Zgodnie z art. 10 k.p.a. organ z urzędu powinien podjąć wszelkie niezbędne działania w celu wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie przerzucać ciężar dowodowy na stronę. Żaden bowiem z organów prowadzących przedmiotową sprawę nie pochylił się nawet nad problematyką dotyczącą możliwości zarobkowej T.G. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie wyjaśnić należy, iż stosowanie do art. 193 zd. 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz 1634 ze zm. - "p.p.s.a.") , uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej, z tego względu w uzasadnieniu pominięto opis przebiegu postępowania i wydanych w sprawie rozstrzygnięć, elementy te zawiera uzasadnienie Sądu I instancji. Powołany przepis stanowi lex specialis wobec art. 141 § 4 p.p.s.a. i jednoznacznie określa zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Dalej trzeba też zauważyć, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone każdorazowo wskazanymi w skardze kasacyjnej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich, ani w inny sposób korygować. Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w tej sprawie należy stwierdzić, iż nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty sprowadzają się do zakwestionowania, wyrażonego przez SKO w Koninie jak i Sąd I instancji stanowiska, iż skarżąca nie spełnia wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj. niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżąca kasacyjne zarzuca, iż organy nie podjęły żadnych działań, aby ustalić czy T.G. jest w chwili obecnej w stanie podjąć zatrudnienie jako emerytka, skoro ustawodawca przewiduje możliwość podejmowania pracy przez osoby posiadające uprawnienie do świadczeń emerytalnych. Zaznaczyła przy tym, iż jedną z przesłanek przyznania świadczenia jest niepodejmowanie zatrudnia lub pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą, a nie jedynie rezygnacja zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie wyjaśniano, iż świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem wyłącznie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i w związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu, a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką (por. m.in. wyrok NSA z 4 sierpnia 2023 r. osygn. akt I OSK 1635/22 - wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia dostępne są na: stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego za dopuszczalne uznaje się przyznawanie świadczeń pielęgnacyjnych osobom, które maja ustalone prawo do emerytury, pod warunkiem uprzedniego wstrzymania wypłaty świadczenia emerytalnego. Niemniej w orzeczeniach tych podkreśla się konieczność spełnienia przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne emeryta także przesłanki rezygnacji lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (por. m.in. wyrok NSA z 14 stycznia 2022 r. o sygn. akt I OSK 868/21 16 kwietnia 2022 r. o sygn. akt I OSK 1562/21, wyrok z 7 marca 2023 r. o sygn. akt I OSK 911/22). Trzeba przy tym zauważyć, iż celem funkcjonowania systemu emerytalnego jest zapewnienie środków do życia ludziom, którzy nie są w stanie samodzielnie pracować zawodowo z uwagi na zaawansowany wiek. Zatem, co do zasady osoby pobierające świadczenie emerytalne kończą, lub ograniczają swoją działalność zawodową. Ustalenie, czy osoba uprawniona do emerytury spełnia przesłankę rezygnacji /niepodejmowania zatrudnienia lub innej działalność zarobkowej wymaga zatem odniesień się do stanu faktycznego konkretnej sprawy w tym m.in. do okoliczności w jakich osoba ta uzyskała prawo do emerytury, okoliczności w jakich zaczęła sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, charakteru tej opieki, czy też aktywności zarobkowej podejmowanej na emeryturze, przed rozpoczęciem sprawowania opieki itp. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach faktycznych rozpoznanej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, iż skarżąca z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem zaniechała podejmowana pracy zarobkowej. Jak trafnie zauważył Sąd I instancji oraz organ odwoławczy, skarżąca (ur. w [...] r.) przed 2020 r. miała już ustalone prawo do emerytury, której wysokość na dzień 1 marca 2020 r. wynosiła 1233,40 zł. Natomiast zgodnie z decyzją Miejskiego Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w A. z dnia 04 grudnia 2020r , ustalony stopień niepełnosprawności T.G. datuje się od 27 października 2020 r. Niewątpliwe zatem rezygnacja T.G. z zatrudnienia i pobieranie emerytury nie miały związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Z uwagi na czas jaki upłynął między tymi dwoma wydarzeniami brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z pracy (i przejściem na emeryturę), a podjęciem opieki nad niepełnosprawnym T.G. Skarżąca reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika na żadnym etapie postępowania administracyjnego (także w skardze oraz w skardze kasacyjnej) nie uprawdopodobniła też, iż pozostając na emeryturze podejmowała zajęcia mające stanowić jej dodatkowe źródło utrzymania, z których to zajęć musiała zrezygnować z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem, nie przedstawiała też żadnej okoliczności, mogącej uprawdopodobnić zamiar (wolę) podjęcia zatrudnienia w czasie postawania pozostawania na emeryturze. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy nie jest istotnym ustalenie, czy skarżąca jako emeryt, potencjalnie mogła podjąć zatrudnienie (Sąd I instancji nie kwestionował takiej możliwości) lecz czy rzeczywiście podejmowała pracę albo inne zarobkowe zajęcia lub podejmowała realne działania w celu rozpoczęcia takiej aktywności do czasu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym mężem. Takich okoliczności nie przedstawiła. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, brak jest konieczności ustalenia, czy skarżąca jako emerytka w chwili obecnej jest w stanie podjąć zatrudnienie. Sąd i organ odwoławczy nie kwestionują bowiem, że sprawowana nad mężem opieka uniemożliwia aktualnie skarżącej podjęcie zatrudnienia. SKO i WSA stoją natomiast na stanowisku, iż brak było związku między rezygnacją/niepodejmowaniem przed skarżąca zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad T.G. Z okoliczności rozpoznanej sprawy nie wynika bowiem, aby skarżąca po przejściu na emeryturę podejmowała pracę lub inną aktywność zarobkową, lub przejawiała wolę rozpoczęcia takiej aktywności . Stąd też podniesiony zarzut naruszenie przepisów postępowania nie mógł być uwzględniony. W konsekwencji chybiony jest także zarzut naruszenia prawa materialnego. Brak jest podstaw do zakwestionowania stanowiska SKO i Sądu I instancji, iż skarżąca nie spełnia wynikającej z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozytywnej przesłanki koniecznej do przyznania wnioskowanego świadczenia. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym stosownie do treści art. 182 § 2 P.p.s.a.